İslam Dünyasının Alim Hanımları

İslam Dünyasının Alim Hanımları
  • 16.03.2017

Hz. Peygamber’in [ ] savaşlarda askerlere hemşirelik yapmasına izin verdiği hanım saha – be kimdi? Çiçeklerin suyundan parfüm yapacak aleti icat eden kraliçeyi biliyor musunuz? Ya Kur – tuba’nın en önemli matematikçilerinden birinin kadın olduğundan haberdar mısınız? İslam Dünyasının Âlim Hanımları Dünyanın yedi harikasından Tac Mahal’i bilmeyen yoktur. Babür İmparatoru Şah Cihan tarafından eşi Mümtaz Mahal’in anısına yaptırıldığını da. Fakat Şah’ın halası, yani Cihangir’in eşi İm – paratoriçe Nur Cihan’ın çiçeklerin suyunu damı – tıp parfüm elde etmek üzere bir alet icat ettiğini bilmeyiz. Peki Eski Mısır’da yaşamış Merit Ptah ve Pe – seshet isimli iki kadının insanlık tarihinde bi – linen ilk kadın doktorlar olduğundan kaç kişi haberdardır dersiniz? Yine Mısır’ın kuzeyinde bulunan eski Yunan/Mısır medeniyeti şehri İs – kenderiye’de, MÖ 370-415 arasında yaşamış Hypatia isimli kadın felsefeci, matematikçi, astro – nom ve öğretmen hiç tanınmaz. Yeni Eflatuncu okulun müdürlüğünü yaptığının da bilinmedi – ğini söylemeye hacet yok! İslam dünyasına gelirsek Müslüman bilim insanları ilk asırlardan beri bilimsel faaliyetle – re önem vermiş; kadın-erkek, Müslüman-gayrimüslim farkı gözetmeksizin ilmî çalışmaları desteklemişlerdi. Ne var ki kaynaklarda kadın – ların ilmî konulardaki katkıları erkekler kadar zikredilmez. Özellikle İslamın ilk asırlarında hanımlar sosyal ve ilmî hayat içinde çok daha aktif rol al – mışlardı. Hz. Peygamber (sas) dönemindeki sa – » Dünyanın en eski üniversitelerinden biri sayılan Fas şehrindeki Karaviyyin Medresesi.  SALİM AYDÜZ sayduzhotmail.comy İslam Tarihi

İslam Dünyasının Alim Hanımları————————————————————————————————————— —————————— Âlim Hanımlar ¢ 30 DERİN TARİH / 2016 NİSAN 2016 NİSAN / DERİN TARİH 31 vaşlarda hemşirelik görevinde bulunan kadınların yanı sıra hadis, fıkıh ve benzeri dinî ilimlerde faal oldukları görülür. Fen ilimlerindeki gelişmelere paralel olarak kadınlar matematik, tıp ve astronomi gibi alanlarla da ilgilendiler. Ancak bunlar çoğunlukla kayıtlara geçmediğinden Müslü- man toplumunda kadınların bilim ve teknolojinin ilerlemesine katkı- larını kestirmek hayli güçtür. Kurtubalı Lubana (ö. 984) iyi bir matematikçiydi. Saray kütüphanesinin başında bulunuyordu, bazı ilimlerde ileri derecede birikim sahibiydi. Kaynaklarda verilen bilgilere göre son derece karışık geometrik ve cebir problemlerinin çö- zümünde mahirdi. Aynı yüzyılda Bağdat’ta yaşamış olan Suteyta el-Mehâmali (ö. 987) de iyi eğitim almış hanımlardandı. Eğitimli bir aileden gelen Suteyta, babasından ve döneminin önde gelen âlimlerinden dersler okudu. Arap edebiyatı, hadis ve fıkıh ilimlerinin yanı sıra matematikte dikkat çekici bir seviyeye ulaştı. Kaynaklara göre hesap (aritmetik) ve ferâiz (miras hesaplamaları) konularında bilgisi son derece ileriydi ki, matematiğin bu konuları onun zamanında yeni yeni gelişmekteydi. Ayrıca cebir ilminde gayet yetenekliydi ve diğer matematik- » Selçuklu’dan ilim solukları Sultan II. Kılıçarslan’ın kızı Gevher Nesibe Hatun, bilime katkıda bulunan kadınlar arasındaydı. Gıyâseddin Keyhüsrev tarafından kız kardeşi Gevher Nesibe Hatun adına Kayseri’de yaptırılan hastanede (üstte), teorik ve pratik tıp eğitimi birlikte yürütülüyordu.  İslam Tarihi —————————————————————————————————————¢ 32 DERİN TARİH / 2016 NİSAN çiler tarafından ortaya atılan bazı denklem problemlerinin çö- zümünde yeni yöntemler geliştirmişti. Söylendiğine gö- re matematikteki kabiliyeti, hesaplamalardaki başarılarının çok çok ötesindeydi. Endülüs’te ise astronom ve matematikçi Mesleme el-Mecritî’nin (ö. 1007) kızı Fatıma el-Mecritiye (Madridli Fatıma) de babası gibi astronomi üzerinde çalışmış, usturlab aleti yapımında, gezegenlerin ve yıldızların konumlarını gösteren tabloların hazırlanmasında babasının telif ettiği eserlere yardım etmiştir. Tıptan edebiyata İslam medeniyetinde ilk hemşire unvanı Rufeyde bt Sa’ad el-Eslemiye’ye verilmiştir. Rufeyde tıpla ilgili bilgileri doktor olan babasından öğrenmiş, başka kadınları da ilk yardım konusunda eğitmiştir. Onun yanı sıra erken dönem İslam tarihinde ismi geçen başka hemşireler de vardır: Nuseybe bt Ka’ab el-Mazeneya, Uhud Savaşı’nda (625) Müslüman yaralı savaşçı- lara hemşirelik hizmeti sunmuş- tur. Ümmü Sinan el-İslamî (Ümmü İmara olarak da bilinir) Müslüman olmuş ve Peygamber Efendimizden yaralı Müslümanları tedavi etmek ve susamışlara su vermek üzere izin istemiştir. Ümmü Mateve’ el-Eslemiye Hayber Savaşı’nda sonra gönüllü olarak orduda hem- şirelik yapmıştır. Ümmü Varaka bt Haris Bedir Savaşı’nda hemşirelik yapmış, ayrıca Kur’an’ı Kerim’in toplanması çalışmalarına katılmış- tır. Asıl ismi Leyla olan eş-Şifa bt Abdullah el-Kureyşî’yi unutmayalım. Son derece zeki bir kadın olan eş-Şifa idarî işlerle de ilgilenmiş olup hem hemşirelik, hem de tıbbî pratisyenlik yapmıştır. Karınca ısı- rıklarına karşı önleyici bir tedavi usulü kullanmış, bu konuda Peygamber Efendimiz kendisini di- ğer kadınları eğitmesi için görevlendirmiştir. Eş-Şifa, Hz. Ömer (ra) döneminde çarşı ve pazarda müfettiş- likle görevlendirildi. Öyle anlaşılıyor ki, İslamın ilk devirlerinde hemşirelik ve benzeri pratisyenlik işlerini yapan çok sayıda hanım bulunuyordu. Bunlar bilhassa savaş alanlarında yaralıların tedavisinde faaliyet gösteriyorlardı. Ne yazık ki günü- müze İslam medeniyetinde hanımların tıp sahasındaki faaliyetleri konusunda çok az yazılı bilgi ulaşmıştır. İstisna olarak Fatih Sultan Mehmed döneminde yaşamış cerrah Şerefeddin Sabuncuoğlu (1385-1468) tarafından yazılan Cerrahiyyetü’l-Haniyye isimli eserden hanım tabipler ve faaliyetleri hakkında detaylı bilgiler ediniyoruz. Eserde hanım doktorların hanım hastaları tedavi edişlerini tasvir eden minyatürler de yer alır. İslam medeniyetinde hanımların hem ebe ve hemşire, hem de doktor ve cerrah olarak faaliyetlerini göstermesi açısından son derece önemlidir. Sabuncuoğlu’nun eserinde sadece hanımların değil, erkek hastaların tedavileriyle ilgili de çok sayıda minyatür bulunur. Fakat özellikle hanım hastalarla ilgili detaylı çizimler, Avrupa’da aynı dönemde hastalara, bilhassa hanımlara yapı- lan kötü muameleyle karşılaştırıldığında hem İslam medeniyetinin insana verdiği değer, hem de tıbbın seviyesini göstermesi bakımından mühimdir. Eserde hanımlar tarafından yapıldığı gösterilen bazı cerrahi operasyonların 15. yüzyıl tıbbı- na göre son derece ileri olduğunu da görüyoruz. İlk dönem kadınlarının hemşireliğin yanı sıra özellikle hadis çalışmaları, fıkıh, edebiyat ve eğitim konularında da aktif oldukları anlaşılır. Buna Peygamber Efendimizin soyundan gelen ve aslen YeKadınların eğitim ve tıp kurumlarının yapımında aktif rol oynayarak onları desteklediklerini ve bir kısmı günümüze kadar gelen bu kurumların inşasında rol oynadıklarını görüyoruz. Mesela Abbasi Halifesi Harun Reşid’in eşi Zübeyde bt Ebu Cafer son derece varlıklı bir hanım olup sanat ve şiiri desteklemiştir. İmza attığı pek çok projeden en dikkat çekici olanı, Bağdat’tan başlayarak Hac yolları üzerinde su kuyuları açtırmış olmasıdır. Halen Mekke dışında onun ismini taşıyan su kuyuları bulunur. HARUN REŞİD’İN EŞİNİN SU KUYULARI Türkler Mahallesi Gölcük caddesi No:19 Alanya /ANTALYA Posta:07400 T:+90 242 510 22 22 (pbx) / 0850 533 07 07 www.adenyahotels.com.tr ALKOLSÜZ YİYECEK VE İÇECEK SUNUMLARIYLA BAYANLARA ÖZEL HAVUZ VE PLAJLARIYLA HUZUR DOLU BİR TATİL SİZLERİ BEKLİYOR… E ö r z k e e l n in rezervasyon dirimlerle y ” e T r a in t i i z l işimdiden ayırtın

Bır inizi Şansa akmayın” » Kimya araştırmalarında kullanılan, Abbasiler dönemine ait cam boru (9-10. yy).  İslam Tarihi —————————————————————————————————————¢ 34 DERİN TARİH / 2016 NİSAN reken bir isim, ondan 8 asır sonra Tunus’ta yaşamış olan Azize Osmana’dır (1606-69). Muradiler hanedanının hanım üyelerinden olup iyi bir eğitim almıştı. Türk asıllı bir aileden gelen Azize’nin babası ve büyükbabası buradaki yeniçeri birliklerinin komutanlarındandı. Bü- yükbabasının sarayında yetişen Azize İslam medeniyetine ait temel bilimlerin tahsili yanında Kur’an üzerine hususi dersler de almıştı. Muradilerden Hammuda Paşa ile evlenerek saraydan ayrıldı ve hacca gitti. Son derece hayırsever biriydi. 1662’de Tunus’un el-Azzefine sokağında halen onun ismiyle anılan bir hastane kurmuştu. Oldukça varlıklı bir hanım olan Azize Osmana servetinin üçte birini vakfetmiş, hayır işlerinde kullanmak üzere ayırmıştır. Yaklaşık 91 hektarlık bir arsayı hayır işleri, dinî işler ve insanî yardım gayesiyle kullanılmak üzere bağışlamıştı. Sakatlığından dolayı çalışamayacak durumda olanlara yıllık maaş bağ- lamış, fakir gelinlere elbise ve hediyeler almıştır. Haccdan geldikten sonra bütün köleleri serbest bırakma projesini de başlattığını söyleyelim. Pazardaki köleleri satın alıyor, sonra azad ediyordu. Başkalarını da teş- vik etmekten geri durmadı. 1669 yılında vefat etti ve türbesi Şemaiye Medresesi yakınlarındaki Halkatü’l-Neal’dedir. Her gün mezarına gül, menekşe ve yasemin gibi taze çiçeklerin konulmasını vasiyet etmiştir. Vasiyeti yüzyıllardır yerine getirilmektedir. İslam medeniyetinin ilk devirlerinden beri okul ve hastane gibi sosyal müesseselerin açılmasına önayak olan ve destekleyen hanımlara rastlıyoruz. Eyyubi hanedanlarından Halep valisi Zahir Gazi’nin eşi Dayfa Hatun (ö. 1242) Halep’te 6 sene idarecilik yapmış ve iki medrese açmıştır. Ya Selçuklular? Selçuklular döneminde de Anadolu’da idarecilerin eşleri ve yakınları okul ve hastane yapımında ciddi çabalar göstermişlerdi. Kayseri’deki Gevher Nesibe Darüşşifası ile Divriği’de, Behram Şah’ın kızı Turan Melik’in yaptırdığı hastane en meşhurlarıdır. Kayseri’de 1206’da Selçuklu Hü- kümdarı Gıyâseddin Keyhüsrev ile kız kardeşi Gevher Nesibe Hatun’un yan yana yaptırdıkları, kendi adlarıyla anılan tıp külliyelerinde teorik ve pratik tıp eğitimi birlikte yürütülmekteydi. Ünlü hekim ve astronom Kutbuddîn Şîrâzî’nin de burada bir süre çalıştığı bilinir. Yapısı ve işleyişiyle dikkat çeken bu darüşşifalar kendilerinden sonra kurulan tıp kurumlarına örnek olmuşlardı. Görüldüğü gibi İslam bilim tarihi kadın âlimlere ait görünmez, aynı zamanda silinmez izlerle dolu. Dikkatli ve meraklı gözler tarafından hakkıyla araştırıldığında binlerce hanımın İslam ilim tarihine katkıları gün yüzüne çıkacaktır. menli olup Şam’da yaşayan Fatıma bt Sa’d el-Hayr isimli hadisçi hanım iyi bir misaldir. 13. yüzyılda yaşamış olan Fatı- ma’nın en dikkat çeken yanı, İspanya’nın Valensiya şehrinden Çin’e kadar süren bir ilim yolculuğu yapmış olmasıdır. Yolculuğu esnasında ziyaret ettiği şehirleri (Kahire, Şam, Bağdat, İsfahan, Rey, Nişabur, Tus, Buhara, Semerkant, Kaşgar) gösteren haritanın varlığı, onun bu ilim yolculuğunu sıra dışı kılar. İslam medeniyetinin hemen her döneminde ve her ülkesinde istinsah ismi verilen yazma eserlerin kopyalama işinde de kadınların payı büyüktü. Mesela E. Sordo’nun Moorish Spain (Londra, 1963) adlı kitabında verdiği bilgilere göre 10. yüzyılda Kurtuba şehrinde 170 kadın kitap istinsah etme işiyle uğraş- maktadır. En eski üniversitelerden İslam medeniyetinin belki de en dikkat çeken hanımlarından biri, 9. yüzyılda Fas’ın Fez şehrinde yaşamış olan Fatıma Muhammed el-Fihrî el-Kureyş’tir. Fıkıh ve hadis ilimlerinde iyi bir eğitim alan el-Fihrî genç yaşta dul kalır. Eşinden ve babasından kalan yüklü miktardaki mirası Karaviyyin isminde bir cami ve üniversite kurmak için harcar. 859 yılında tamamlanan bina dünyanın en eski üniversitelerinden biri olarak kabul edilir. Açıldıktan sonra farklı şehirlerden pek çok öğ- renci buraya eğitim almaya gelmiş- tir. Son derece sıkı ve disiplinli bir eğitimin verildiği üniversitede İslamî ilimlerin yanı sıra astronomi, matematik, edebiyat, yabancı diller ve fen ilimleri öğretiliyordu. Arap rakamları bu kurum sayesinde Avrupa’da tanınmış ve kullanılmıştır. Fatıma el-Fihrî cami ve üniversite binalarının bütün malzemelerinin şehirdeki imkânlar kullanılarak temin edilmesini istemiş, hatta inşaatın başlamasından bitimine kadar her gün oruç tutmuştu. Kuzey Afrika’da bahsedilmesi ge- » Kuzey Afrika’nın hayırsever Türk kadını Muradiler hanedanının kadın üyelerinden Azize Osmana, ilminin zekâtını 1662’de Tunus’ta yaptırdığı hastanesiyle ödemişti (sağda). Oldukça zengin olan Osmana’nın, fakirleri sevindirip hastalara hizmeti yıllar yılı unutulmamış olacak ki, faaliyetleri resmî pullara bile yansımıştı (üstte). Prof. Dr., Canik Başarı Üniversitesi Öğretim Üyesi. Salim Aydüz  İslam Tarihi —————————————————————————————————— Âlim Hanımlar¢ 36 DERİN TARİH / 2016 NİSAN 2016 NİSAN / DERİN TARİH 37

SALİM AYDÜZ

Ozan Arif son yolculuğuna uğurlandı
Tedavi gördüğü hastanede hayatını kaybeden Ozan Arif, Samsun’da binlerce kişinin katıldığı cenaze töreniyle son yolculuğuna uğurlandı. Törene İYİ Parti Genel...
CHP İstanbul Gaziosmanpaşa İlçesi Belediye Başkan Adayı Erkan Kaya
Gaziosmanpaşa Barınma Derneğini ziyaret etti    
10 yıl içinde İstanbul da 7’den büyüklüğünde deprem olacak
İstanbul nüfusunun yüzde 68 ölecek ve yüzde 16 sı sakat kalacak   İstanbul’un Kartal ilçesinde çöken binayı 20 günde kaldıran...
Gaziosmanpaşa Sokak kültür merkezi
Ali galip bey caddesi yönetim iş merkezi kat 1. Gaziosmanpaşa İstanbul İstanbul’da iki şubesiyle faaliyette bulunan Sokak Kültür Merkezleri, sanatın...
Kartal da görüldü ki beklenen Istanbul Depremi Türkiye’nin ipini çekebilir….!!!
Altını çizerek başlamak istiyorum. Ulkemizde İmar ve Şehircilik eşittir ‘İlkellik’ ve ‘İllegalite’ dir. Deprem olmadı, sel gelmedi, Istanbul Kartal da dev bir...
GEÇEN YIL 2018 de 73 BİN 861 HIRSIZLIK OLAYI YAŞANDIK
ülke de HIRSIZLIK OLAYI çoğaldı ne memleket ama 2018 yılında yaşanan hırsızlık sayısı belli olurken, bu tür olayların en çok...
MHK toptan istifa etti!
MHK Başkanı Yusuf Namoğlu’nun görevinden istifa etmesinin ardından tüm yönetim kurulu üyeleri, istifalarını Türkiye Futbol Federasyonu Başkanlığı’na verdi. Türkiye Futbol...
70 üstü puan alma zorunluluğu geliyor!
Adli ve idari yargı hakim adaylığı mülakatına katılabilmek için yazılı sınavda 100 üzerinden en az 70 puan alma şartı aranacak;...
Mansur Yavaş: Allah’ın nimetinden bir katrilyon kar edildi
Ankara belediyesinin çok fazla borcu olduğuyla ilgili bir soruyu Millet İttifakı adayı Mansur Yavaş, “Bir defa vatandaşın parasını harcıyor. Ankara’ya...
İmamoğlu’ndan Erdoğan’a ‘çöp’ yanıtı: Arayın bana sorun
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Beylikdüzü’nde bile arka mahallelerinde çöp yığınları var. Beylikdüzü bunun hesabını herhalde soracaktır.” sözlerine yanıt veren İmamoğlu “Yanlış bilgi...
YKS başvuruları başladı!
Milyonlarca kişi bekliyordu. YKS başvuruları bugün başladı. Son başvuru tarihi 6 Mart. 2018-TYT puanı 200 ve üzeri olanlar, istedikleri takdirde...
İstanbul’da ucuz sebze-meyve kuyruğu
İstanbul’da tanzim satış noktalarının ilk günü nasıl geçti? Belediyelerin uygun fiyata sebze satacağı tanzim satış noktaları bugün itibari ile faaliyete...
IMF Başkanı’ndan korkutan uyarı: Fırtınaya hazırlıklı olun!
Uluslararası Para Fonu (IMF) Başkanı Christine Lagarde, küresel ekonominin beklentilerin üstünde bir hızla yavaşladığına dikkat çekti ve küresel ekonomiyi etkileyen...
Ekrem İmamoğlu: Ciddi bir farkla hep birlikte kazanacağız
CHP’nin Eyüpsultan ilçe belediye adayı Emel Bilenoğlu’nun tanıtım toplantısına katılan CHP İstanbul Büyükşehir Belediye Başkan Adayı Ekrem İmamoğlu, “Biz ciddi...
Türkiye nereye gidiyor bu ülkenin çivisi cıkmış
AKP’li başkan: Hırsız bizim hırsızımız, biz yanında yer alırız Mersin Çamlıyayla AKP İlçe Başkanı Mehmet Ali Yetiş’in, ilçe binasındaki seçim...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ