16. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde istihbarat örgütlenmesi nasıldı ?

16. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde istihbarat örgütlenmesi nasıldı ?
  • 16.05.2017

Son kitabı ‘Sultanın Casusları’ ile büyük beğeni toplayan Emrah Safa Gürkan’la 16. yüzyılda devletlerin istihbarat anlayışlarını ve istihbarat mücadelelerini konuştum. Kendi alanında ilk eser olan ‘Sultan’ın Casusları’ gerçek manada çok değerli bir çalışma.

2

  • Hocam 16. Yüzyılda gerçekleşen istihbarat oyunlarını kaleme aldığınız kitabınız bir ilk mahiyeti taşıyor. Kaynakları incelerken en çok hangi kaynaklardan yararlandınız?

Bu kadar güncel ve ilgi çekecek bir konunun araştırılmasının gecikmesinde biraz da kaynak bulmanın zorluğu yatıyor aslında. Osmanlı kaynakları bu konuda genel sistem üzerine bir fikir verse de, esas ilginç kısımlar, yani istihbarat ajanları ve operasyonları üzerine pek bilgi vermiyorlardı. Bunlar için Avrupa’daki arşiv ve kütüphanelerdeki birincil kaynaklara başvurmak zorunda kaldım. Bu minvalde daha çok İspanya, Fransa ve Venedik ve Floransa olmak üzere İtalya’daki kaynaklara göz attım. Ragusa, Viyana ve Lisbon’daki arşiv fonlarında da bu konuda zengin malzeme bulunmaktadır. On yedinci yüzyıl için Hollanda ve İngiltere arşivleri de ihmal edilmemeli; ancak ben bu sonuncularda çalışmadım.

1

  • Kitaba baktığımızda casusların özellikle tüccar kılığında olduğunu görüyoruz. O dönem en kolay gizlenme yöntemi galiba buymuş öyle mi?

Casusların rahatça dolaşmaları için bir bahaneye ihtiyaçları var. Eskiden insanlar diledikleri gibi gezemiyorlardı, kendi ülkelerinde bile bir yerden bir yere gidebilmeleri için izin kağıtlarına, bir mahalleden bir mahalleye yerleşebilmek için kefillere ihtiyaçları vardı. Dolayısıyla kalkıp Napoli ya da Madrid’den Müslüman topraklarına gidip rahatça dolaşabilmek için bazı meslekler çok uygundu. Tüccarlık bunlardan biri, bazen casusluğa giden birinin tüccar kılığına girdiğini ve hatta satacak mal almak için hükümetlerden avans talep ettiğini görüyoruz, ama bazen de tüccarların ek iş olarak casusluk yaptıkları olurdu. Meslekleri gereği bir yerden aldıkları malı başka bir yerde satmak durumunda olan bu kişilerin bilgi ve dedikoduya da kumaş ya da mücevher gibi satılacak bir eşya muamelesi yapması aslında çok da şaşırtıcı değil; yakın zamanda terk ettikleri limanlardaki en son gelişmeleri onlardan daha iyi takip edebilecek fazla kişi de olamazdı zaten.

Gene tüccarlar gibi rahatlıkla dolaşan başka meslekten insanlar da bulunmaktaydı; mesela hacılar, denizi baştan aşağıya turlayan korsanlar, elçiler veya köle fidyecileri gibi. Bunlar da gittikleri yerde rahatça temas kurdukları idarecilerden öğrendiklerinin yanı sıra, pazar yerlerinde, limanda ve meyhanelerdeki dedikoduları yüksek fiyattan satmaya çalışırlardı.

3

  • Merkezi bir alandan yönetilmediği için istihbarat konusunda aksaklıkların olduğunu görüyoruz. Dönemin paşaları bunu bilerek ve ellerini güçlendirmek için mi yaptılar?

Merkezi devlet denetiminde faaliyet gösteren ve bir istihbarat stratejisine sahip olan kurumsal yapılar için on altıncı yüzyıl çok erken bir tarih. Her ne kadar bu dönemde Venedikliler ve Habsburglar bazı denemeler yapıyorsa da, modern anlamda istihbarat örgütleri I. Dünya Savaşı’na kadar dünyada yaygınlaşmadı. Osmanlılarda da bu casusların devlet adamlarının maiyetinde, ya da o günkü deyimiyle “kapu”larında olduğunu görüyoruz. Yani bunlar illa devlet tarafından görevlendirilen ve onların kontrolünde olan insanlar değil, ödüllerini ya da maaşlarını da her zaman devletten almıyorlar. Bu da paşalara ve onların kendi siyasi gündemlerine bağlı birbirine paralel istihbarat ağlarının olmasına yol açıyor. Kitapta örneklerle göstermeye çalıştığım gibi, paşalar bazen ellerine geçen bilgileri çıkarları doğrultusunda çarpıtmaktan ve kendi hükümetlerini kandırmaktan geri durmuyorlar. Ama bu modern dünyada da böyledir; özellikle siyasetin içinden bir türlü çıkamayan Fransız istihbarat örgütlerinin birbirlerinin ipliklerini nasıl pazara çıkardığını biliyoruz.

  • 16. yüzyıl istihbarat elemanlarının en önemli yaptıkları faaliyetler neler?

Kitapta bir tabloyla göstermeye çalıştığım gibi Osmanlı casusları ve haber alma kaynakları önemli siyasi ve askeri olayları zamanında ve doğru bir şekilde İstanbul’a iletiyor. Yani Osmanlıların çevrelerinde olan bitenden fazlasıyla haberi var. Tabi casuslar sadece haber toplamaz, suikast, sabotaj, rüşvet ya da isyana teşvik (ajitasyon) gibi örtülü operasyonlara da girişirler. Mesela, Osmanlıların Kıbrıs’a saldırmasından aylar önce Venedik Tersanesi’nde çıkan yangın, genelde Osmanlı ajanlarına atfedilir. Actium Savaşı’ndan (M. Ö. 31) bu yana en büyük deniz muharebesi olacak İnebahtı’nın yolunu açan Kıbrıs Savaşı’nın arefesinde gene aynı aylarda İspanyol casusların İstanbul’daki Tersane’de bir yangın çıkartmayı başardıklarını belirtelim; ancak yangın halatların ıslak olması ve çok duman çıkarması nedeniyle erkenden fark edilecek ve hemen söndürülecek.

Suikastlere gelince Osmanlı ajanlarının başarıyla öldürdüğü kimseler olduğunu biliyoruz, mesela Safevi Veziri Masum Bey Hacc’a giderken Osmanlılar tarafından kışkırtılan Bedevilerin saldırısına uğrayacaktır; gene Sicilya Kral Naibi’ni öldürmek için Sicilya’ya gelen iki casusun hikayesini kitapta bulabilirler. Osmanlı iç siyasetinde de zehirleme gibi yöntemlerin yaygın olduğu ölen paşalardan bazılarına otopsi yapılmasından anlaşılabilir.

Osmanlı casusları ajistasyon faaliyetlerinde de oldukça başarılı; mesela Napoli’deki muhalifler ve Yahudiler ve İspanya’daki Müslümanlar ile yakın ilişki içerisinde ve bu “beşinci kolları” çeşitli vaatlerle Habsburglar’a karşı kışkırtmaktan geri durmuyorlar .

  • Osmanlı’nın kontrespiyonaj’ı ( karşı istihbarat) başarılı olmuş mudur?

Evet, başarılı olduğunu söyleyebiliriz. Osmanlı payitahtını diğer Hıristiyan şehirlerinden farklı kılan bir ley vardı. Müslümanları ancak ticari bölgelerde barındıran, Yahudileri sürekli topraklarından kovan ve Engizisyon aracılığıyla Hıristiyanlara bile rahat nefes aldırmayan Avrupa’daki şehirlerin aksine İstanbul çok kültürlü bir şehirdi. Sadece bir başkent değil, aynı zamanda bir diplomasi, ticaret ve bilgi merkezi olarak sokaklarında her dinden, mezhepten ve etnisiteden insana rastlamak mümkündü. Bu Osmanlı istihbaratı açısından hem bir avantaj, hem de bir dezavantaj olarak değerlendirilebilir. Bu çeşitlilik, dünyanın herhangi bir yerinde gerçekleşen bir olayı haber alma ve doğru bağlamda yorumlamada Osmanlılara çok yardımcı oluyordu; ancak aynı şekilde bu kaotik ortam yabancı istihbarat örgütlerinin kolayca faaliyet göstermelerine olanak sağlıyordu.

Osmanlı hükümetinin hem Dersaadet’te hem de sınır boylarında gerekli önlemleri aldığını görüyoruz. Casusları yakalamakla ve içerideki işbirlikçileri sürgün, hapis ya da ölümle etkisiz hale getirmekle kalmıyor, yabancı elçileri sürekli göz hapsinde tutup bunların yazışmalarını kontrol etmeye çalışıyor. Aynı zamanda saptadığı yabancı casusları ya da Avrupalı diplomatları yanlış bilgiyle besleyerek engel olamadığı bilgi sızmasını manipüle etmeyi de başarmış görünüyor. Mesela, sarayda, orduda ve donanmada birçok muhbiri bulunan Venedik balyosu Marc’antonio Barbaro’yu 4-5 ay oyalamayı ve tersanede hazırlanan donanmanın hedefinin Kıbrıs olduğunu gizlemeyi başarıyorlar. Aktif bir dezenformasyon kampanyasıyla kazanılan o üç dört ay Hırıstiyan donanmasının zamanında hazırlanmasına ve Kıbrıs’a yardım getirmesine engel olmayı başarıyor. Başka deyişle Kıbrıs’ın düşüşünü Osmanlıların istihbarı maharetine borçluyuz.

Eyüp CHP belediye başkan adayı emel bilenoğlu nun teşkilattan sakladığı sır ne
Eyüp da CHP de ortalık karıştı Bir çok kişi konuşamıyor partiye zarar gelir diye ama bazıları da korkuyor. Biz CHP üyelerine kim...
Beleş geçinen ülke insanına ardık bir şey veremeyecekler.
Merkez repo ihalelerine ara verdi Dolar/TL’nin bugün 5.74’ü aştı. Merkez Bankası bir hafta vadeli repo ihalelerine piyasa koşulları sebebiyle ara...
Saadet Partisi İstanbul Gaziosmanpaşa belediye başkan adayı
SP Gaziosmanpaşa Adayı Bilal Ay: “Aşk” ile yöneteceğiz “AŞK Belediyeciliği bizim mottomuz. AŞK’ın A’sı Adalet ve Azim demek. AŞK’ın Ş’si...
AK Parti Eyüpsultan Belediye Başkan Adayı  DENİZ KÖKEN’den EYÜPSULTAN İÇİN DEV PROJELER
Cumhur İttifakı (AK Parti) Eyüpsultan Belediye Başkan Adayı Deniz Köken, Eyüpsultan için tam 53 proje hazırladı. İlçeyi 2023 yılına taşıyacak...
Kılıçdaroğlu: Hayal kırıklığına uğradım
CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin kendisini hayal kırıklığına uğrattığını belirtti. Kılıçdaroğlu, tank palet fabrikası satışı ile...
 Türkiye Varlık Fonu’nun Satışa Çıkarılması Ne Anlama Geliyor ?
Meclis de vekil olanların kulakları ve gözleri gör olmuş ERDOĞAN‘IN DUYUNU UMUMİYESİ Prof Dr Mete Gündoğan ve ekibi olarak, daha...
Eyüp da işler karıştı Emel bilenoğlu CHP yi darmadağın etti
Eyüp da oy oranlarında az bir fark var ak parti ile bunu da ak parti emel bilenoğlu ile kapatıyor. EYÜP...
Gaziosmanpaşa da siyasi dengeler alt üst oldu bir çok yönetici  yolunda
Her dönem secimler de ise birileri bu olaylarda bir şey yapmaya çalışıyor. Ama halkı düşünen yok halk kime oy verirse...
Gaziosmanpaşa CHP belediye başkan adayı Erkan Kaya Türkiye sakatlar derneği Gaziosmanpaşa şubesini ziyaret etti
Gaziosmanpaşa ilçesinde İktidarda olan 16 yıldır neden bir Engelli Yaşam Merkezi kurmamışlar acaba Secimler den hemen sonra Engelli Yaşam Merkezi...
“suçu yetkili makamlara bildirmemek” biz bildirdik de ne oldu
Sizin elinizdeki kanunlar suçluyu koruma kanunu varda ondandır Mansur Yavaş hakkında soruşturma açtınız Bu ülkede bu halk bilmez bu olayları...
Millet İttifakı Adayı Erkan Kaya Projelerini Anlatıyor…
İyi Parti ve CHP’nin oluşturduğu Millet İttifakı’nın adayı Erkan Kaya, Hürriyet Mahallesi’nde gönüllere dokundu… Millet İttifakı’nın Gaziosmanpaşa’daki adı  Erkan Kaya…...
GAZİOSMANPAŞA İLÇESİ  BAĞIMSIZ BELEDİYE BAŞKAN ADAYI YUSUF DANIŞMAZ
MERHABA , BEN YUSUF DANIŞMAZ .. 1983 ARAKLI DOĞUMLUYUM. 30 YILDIR İSTANBUL  İLİ, GAZİOSMANPAŞA İLÇESİ, KARADENİZ MAHALLESİNDE İKAMET ETMEKTEYİM. EVLİ...
İmamoğlu’ndan yüzde 40 indirim sözü
CHP’nin İstanbul Büyükşehir Belediye Başkan Adayı Ekrem İmamoğlu, Adalar’da ikamet eden vatandaşların deniz ulaşımını yüzde 40 indirimli kullanacağını söyledi. Adalar’ın...
Eyüp sultan da siyaset de  kimsenin bilmediği gerçekler.
Eyüp sultan nın kaderi sanki mafya babalarına ve HDP nin oylarına kalmış Eyüp sultan ı HDP nin oylarını alan parti...
Zeka ve Akıl Oyunları Turnuvası
Prof. Dr. Necmettin Erbakan Bilim ve Kültür Merkezi, “Zeka ve Akıl Oyunları Turnuvası”na ev sahipliği yaptı. Turnuvada dereceye giren öğrencilere...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ