XIX. Yüzyıl Ortalarında Afyonkarahisarda Gayrimüslimler

BEĞENDİM

ABONE OL

News

AFYON BELEDİYESİ YAYINLARI Yayın No: 1 O VI. AFYONKARAHISAR ARAŞTIRMALARI SEMPOZYUMU BiLDiRiLERi YAYINA HAZIRLAYAN Mehmet SARLIK Basın Yayın Müdürü 1O-1 1 EKİM 2002 AFYONKARAHİSAR AFYON BELEDiYESİ YAYINIDIR Yayın No: 1 O AFYON BELEDİYESİ

XIX. Yüzyıl Ortalarında Afyonkarahisarda Gayrimüslimler

Basın Yayın Müdürlüğü Tel: 0272.214 22 23 Bu kitapta yayınlanan bildirilerin bilimsel sorumluluğu yazarlarına aittir. Yazılardaki görlişler Afyon Belediyesi ‘nin göri.ii.i anlamında yorumlanamaz. ISBN: 975-93567-1-6 Birinci Basım 1.500 Adet Ocak 2003 Kapak Resmi: Hattat İsmail Hakkı Altunbezer çini tabak üzerinde çalışırken. UYUM AJANS – ANKARA Tddon: 0312.229 :w 72 •Faks: 0312.229 31 07 www.uyumajans.corn.lr/ ŞERİYYE SİCİLLERİNE GÖRE xıx. YÜZYIL ORTALARINA DOÜRU AFYONKARAHİSAR’DA GAYRİMÜSLİMLER ( 1844-1848) Özer KiiPELi’ Bu araştırmada, Tanzimat Fermanı’ nın ilan edilişinin ertesinde 1 844- 1 848 yı l ları arasında Afyonkarahisar ‘da yaşayan gayrimüslim nüfusun Osmanlı mahkemesi ve geri kalan şehir halkı ile ilişkileri ve sosyo-ekonomik hayatları, Osmanlı şeh ircilik tarihi için vazgeçilmez kaynak olan şeriyyc sicillerine’ dayanarak ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda Af’yonkaralıisar Şc riyye Sicillai’nden 1 844- 1 848 yılları arasına ait sekiz defter incelenmiş– ve konumuzla ilgili olan hükümler değerlendirmeye alınmıştır. XIX. yüzyıl Osmanlı Devleti’nin geleneksel yapısı ndan yavaş yavaş sıyrı lmaya başladığı bir dönemdir. Öyle ki bu yüzyılın başından itibaren Osmanlı Devleti kendini yenilemek ve d ünyada meydana gelen büyük değişikliklere uyum sağlayabilmek için bir dizi reform hareketine girişmiş bulunuyordu. Bu bir dizi reform arasında en önemli halkayı ise Ta11:i11wt’ın ilanı Okutı ı ıaıı. 1 l/ııda. OııiıTr.ıiıı:si i\/aliirk ilkeleri ı·e inkılap Tarilıi füi/ii111ii. Şcri yyc sicilleriııiıı Osııı aıılı sosyo-ekoııoıııik t :.ırilıi için k aynak tekiliı ıe d air /ık: Rifoı Üzdeıııir. “Şcr’iyye Sicillerinin Sosyo-Ekonoıııik Tarih ve Halk Kül türü f\\·ısıııdaıı C)ııc ıııi”. Servit! Halla/ ). ‘/’dJ/i,!a. İ sı aııbul 1987. s. 179-187: Mehmet İViirli, ·’Sosyal Tarih Kaynağı Olarak Şer· iyyc Sicil l cri “. Farilı ı·e Sosyoloji Se111iııai, 28-2<J2 ‘den sonra İ spanya ‘dan göç ederek Afyonkara hisar’ a yerleşmiş bulunan Yahudiler adına şehirde bir mahalle dahi bulunuyordu. Bu mahallc (k 1 52X’de 15 hane, 1 572’de i se 44 hane Yahudi bulunmaktaydı’. ller hanenin beş kiiden olut uğu varsayımından hareket edersek toplam Yahudi nü lusu 1 52Wde 75. 1 572’de ise 220’dir. Ancak Yahudi nüfusu sonraki yüzyıllarda ortadan kaybolmutur. Bu konuda net bir bilgi olmasa da Yahudilerin XVI I I. yüzyılda Bursa ve İzmir gibi büyük ticaret merkezleri ne göç etrni olmaları ihtimal dahi lindedir. Lıtıf Daıkıııır. “Yerleşim ve Nlifus . . . ,\l_\·”ııkarulıi.ıur Kiiıii.ii. I. ;\fyoıı 2001. s. 262. >eriyyp Sidl/eri11e Göre XIX. Yiizyıl Orrnları11a Doğru Grıyri1111isli111/pr 571 Yukarıda Ermen ilerin XIX. yüzyılda şehirde yaşayan gayrimüslim nüfusun tamamına yakın ını tqkil ettiğini söylemiştik. İstisnasız Ermeniler XVI. yüzyıldan beri şehirdeki gayrimüslim nüfus içerisinde en kalabalık grubu teş kil etmektedir. Nitekim 1 528’de şehirde 79 hane Ermeni varken. bu sayı 1 572 ‘ de 1 50 haneye çıkmıştır’. Takriben bu 1 528’de 395. 1 572 ‘ de 750 nüfus anlamına geliyordu. XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Ermeni nüfusun durumuna dair veri ınevcuı değildir. Yalnızca sicil kayıtlarından onların hala şehirde ya şadıklarını ve müs lümanlarla t icari ilişkilerini devam ettirdiklerini anlamaktayız’. _ Ancak bu bize nüfuslarına dair fikir yürütme hakkını vermemektedi r. XIX. yüzyılda gayrimüslim halkın nüfusuna dair daha s ağlıklı veri lere salıihiz. Nitekim Osmanlı Devleti ‘nin Yeniçeri Ocağı ‘nın kaldırılmasının ardından askerlik yapmaya elverişli ınüslüman erkek nüfus ile vergi vermeye muktedir gayrimüs lim nüfusu beli rlemek amacıyla yaptığı ilk nüfus sayımı na göre /\fyonkarahisar’da 1 080 gayrimüslim erkek nüfus bulunmaktadır’. Sadece erkek nüfusa dair bu veriyi kaba bir tahminle ikiye katlarsak şehirde yaklaşık 2200 gayrimüslimin yaşadığını söyleyebiliriz. Aynı tarihte şehi rck yaklaş ık 27000 müslüman nüfusun olduğundan hareketle gayrimüs lim nüfu sun toplam şehir nüfusunun% 8,1 ‘ ini teşkil ettiğini söyleyebiliriz. Bu yüzyı lın ilk yarısında şehri ziyaret eden İ ngiliz seyyah Hamilton’a göre ise şehirde 1835- 1 837 yılları arasında 8000’i Türk 40(l’ü Ermeni olmak üzere 8400 hane bulunmaktadır’. B ir hane beş nüfus varsayımına göre 400 hane 2000 nü fus eder ki, bu sonuç 1 831 nüfus sayımı sonuçlarıyla az çok örtüşmektedir’. XlX. yüzyılın i kinci yarısı için daha sağlıklı neticeler veren salnamelere haktığım11.da ise, l 872′ de şehirde yaklaşık 46000 müslümana karşılık 3 800 gayrimüsl im, 1 896 ‘da 43665 müs lümana karş ılık 2942 Ermeni nüfusu bulunayııı yer. ,\ .. .’i. ‘i.?.i/4X tmııııaralarctaıı birincisi de ftere. ikincisi hlikınc airti r). 79. 80 . .122: ,\.Ş .\ .. . ‘>.<.?. 171X/1719 tarihli bu deft erin ilk sayfasında hiikiiııı numarası verilıııeı ııi bazı kayı ı Lır bıı luıııııaktadır. Bu kayıtlardan bıriııde Tac Ahme t MahaJJcsi a varız ıııiitcvellisi olarak Doğaııcı Mahall csi ‘ııden Bogos zııııı ıı iı ıin adı geç mekte ctir. Bu cta gayriıııüsliıı ıl criıı heı ıliı XVl l l. yüzyı l başıııda dahi şehi rde bir takıııı ekonomik ve i dari i mtiyazları o lctuğuııu gös· ıerı ııektedir. l’.ıı ver Zi ya K:ıral. O.rnıaıı/ı İ111paraıur/11.1111ıla ilk Niifiıs Savımı 1831. Ankara 194.1. s. 1 1 1. i);ıdcıııir, ıı.g.111 . . s. 263. Fakat ayııı şeyi Türk nüfusu için söyleyeme yiz. Çünkü seyyahın vcrctiği r;ık;ııııLıra görL· 1XJ1 sayıııııııdaıı sonra Tiirk nüfusun beş sene içerisi nde %40 oraıııııda a rtıııası gerekmektedir ki böyle bi r artışın bu tari hlerctc o lı ııası i mkansız dır. Bu açı dan seyyah 1 laıııi l toıı ·un verdiği rakamları i ht iyatla ku llanmak gerekir. 572 VI. Afvonkarahisar Araştırmalrırı Serrıpozyumıı maktadır. l 906’da ise şehi rde 89128 müslümana mukabil 627 1 Ermeni ve 77 Rum. K atolik. Protestan ve Yahudi bulunmaktadır”. Şeh irde bulunan gayrimüsl im nüfusun büyük kısmı l 922’de Yunan i şgalinin bitiş iyle birlikte Anadolu’dan ayrılmış. kalanlar da mübadele ile ülkeden çıkarılmıştır. Ciörüldüğü üzere XIX. yüzyılda birkaç istisna hariç gayrimüslim nüfusu .sürekli anı halindedir. Bununla birlikte daha önce olmamasına rağmen bu dönemde gayrimüslimlerin hızlı bir yayılmayla Afyonkarahisar’ ın kazalarına da yerlqmeleri ilginçtir. Bu onların Tanzi mat ve Islahat dönemlerinin ertesind _ c sahip oldukları imtiyazlarla alakalı olsa gerektir. Gayrimüs l im lerin oturdukları mahallelere gelince bilindiği üzere Klasik osmanlı toplum düzeninde her d inin mensupları kendi leri için ayrılan mahallelerle otururlardı. Bu açıdan XV. yüzyıl ve sonras ında Y ahudi ve Ermeni lerin kendi mahal lelerinde i kamet ettiklerini görüyoruz. Ancak XIX. yüzyılın ortasına doğru çok sayıda gayrimüslim mahallesi ortaya çıkmı. hatta bazı mahallelerde müslim. gayrimüslim müşterek yaşamaya başlamıştır. Bununla birl ikte XIX. yüzyılda gayrimüsli mlerin müslümanlarla ortak veya tek kendilerinin yaşadığı tespit edilen mahalleler şunlardır: Anastına, Ardıç. Canbaba. Doğancı, Gül, Hacı Arap, Hacı David, Hacı Nureddin. H isarönü. Kadınana. Kara Katip. Kıptiyan. M olla Bahşi, Nasara ve Sorop Toros. il) ( ;ayrimüslimler ve Osmanlı Mahkemesi 13ütün İslam toplumlarında olduğu gibi Osmanlı toplumunda da gayrimüslimlere (s ici llerde geçtiği şekliyle zalimlere) kendi dini ve hukuki sistemlerini uygulayabilme ve geleneklerinin gerektirdiği şekilde bunları

düzenleyebilme hakkı verilmiştir. Buna mukabil Osmanlılar onlardan devlete bağlı olmalarını ve cizyelcrini ödemelerini beklemiştir. Bununla birlikte kamu düıenini sağlamak ve korumakla mükellef devlet. düzenin tehlikeye düşebileceği endişesiyle ceza hukuku ve mülk transferi gibi alanlarda gayrimüslimlerin hukuki ayrıcalıklarını zaman zaman sınırlandırınıştır. Öte yandan bir gayrimüsl imle ile müslüman arasında meydana gelen anlaşmazlıkların yegane başvuru merci ise Osmanlı kadı mahkemeleri olmuştur. Ancak devlet veya Osmanlı kadısı hiçbir zaman cemaat (kilise) mahkemelerinin yetki alanı na giren evlenme, boşanma, vasiyet. miras ve vakıf g ibi doğrudan şahsı ilgilendiren konularda gayrimüsl imlere müdahale etmem i. başvuracakları merD. u g 111 .• s. 266. Şeriyye Sicillerine Göre XTX. Yiizyıl Orıalamıa Doğnı Gayri111iisli111/er )7.1 ci konusunda onları serbest bırakmıştır”‘. B una rağmen gayrimüslimler kendi özel davaları için de Afyonkarahi sar Şeriyye Sicilleri’nde örnekleri pek çok kez görüldüğü üzere kadı mahkemelerine başvurmuş lar ve davalarını neııcekndirmişlcrdir. Y ine gayrimüslim lerin dava sırasında birbirlerini vekil tayin ettikleri, birbirlerini şahit gösterdikleri ve şehadetlerinin kabul edildiğini belgelerden anlamaktayız. Bu çalışma kapsamında i ncelediğimiz sekiz defter arasından seçtiğimiz beş tanesinden” taradığımız toplam 1327 davanın 114’ü gayrimüslimlerle alakalıdır. Bunun toplam davalara oranı% 8.6’dır. 114 davanın 67’si nde t’k 58.8) taraflar gayrimüslimken, geriye kalan 47 davadan 1 2’s inde gayrimüsl imler davacıdır. Kalan 35 davada i se davacı konumunda müslümanlar (ikisi İranlı tüccar olmak üzere) bulunmaktadır. Davaların büyük kısmını gayrimüslimlerin terekeleri ve bunların vari.-;lere taks imi teşk il etmektedi r. Bunun d ışındaki davalar ise arazi. ev ve dükkan satışları, vas i tayini, alacak davalarıyla ilgilidir. Bütün davalar i ncelendiği nde görülmektedir ki, gayrimüsl imler zorunlu haller d ışında'” m iras paylaşımı”, nafaka, vas i tayini gibi kendi medeni hukuklarıyla ilgili bütün konularda hiçbir zaman için kadı mahkemes i ne gitmekten çekinmemişlerd ir. Gayrimüs limlerin kendi cemaat mahkemeleri yerine neden kadı mahkemelerini tercih ettiklerini gösteren açık bir delil yoksa da. İslam hukukunun gayrimüslimlerin menfaatine uygun kararlar alması bunda etkili olmalıdır”. Ayrıca gayrimüs limlerin kendi lerini Osmanlı toplumunun bir parças ı olarak hissetmeleri ve Osmanlı’daki mevcut hoşgörü ortamı da bu hususta etkil i unsur olabilir15• K eıııal (i \·ek. ·’iki Toplııııılıı Bi r Şehi rde Ad alet Arayışları: Lefkoşa Malıkeıııesiııde Rııııı l ar ve Türkl er ( 1698-1726)”. 0.111ıanli. iV. Ankara 1999. s. 334. Bu defterler 5rı7. 569. 571. 572 ve .’17-l’dlir. Eğer davada ı arafl ard aıı biri ı ıı(isliiıııansa davaııııı k adı ıııahkeıııes iııck göriilıııe si şanl ı. ı\fyoıı Şeri yye Sici ll cri “ı ıdeıı iıı ce lediği ıııiz defterlerde te spit e ıtiğiıııiz 114 davaııııı iı·tt’ birıııi terekeler oluturı ıı aktadır. Clay riııılisl iınleri ıı yargı te rcihleri nde Osmanlı k adı nıalıkeıııeleri ni terci h etıııı:leri y ;ı ygı ıı bir d ııru ıııd ıır. Buııun sebepleri üzerine bi r iııceleıııe için /Jk:. Kcıııal Çiçek. ‘”Ceıııaat Mıl ı keıııcsiııdeıı K adı Mahkemesine Ziıııı ııileriıı Y argı Tercihi”. Pu.r Oııo111wıu. Sıııdics /11 :\fr- 111ııriu111 Prıı( JJr. Nejuı Gli_ı·iill(. ( Edt. Kemal Çiçek). Ankara 200 l. s. 31-49. ” Osıııaııl ı lıo1görüsli ve bunun K ıbrıs ‘ta ııılisli ııı-gayri ıııiisliııı il i şkilerine etkisi lıakkımb /ık:. K emal Çiçek. “‘Liviııg Toget lıer: Mlisl iııı-Clı ristiaıı Rel at ioııs i ıı Eiglııee ıll-Ceııt ury Cy pnıs as re flected by t hc Slıari ‘a count records”, /s/wn 7(\J6. ,1.y .s .. ’71 N8. ı \./.S. , ‘i7// 1 48. ,\.)” . .\ . . 57-+/4.”l. .’i78 Vl. Afyonkarahisar Araştırmaları Sempozyumu hammaddelcr ve ürünler’ ‘, müşterilerde kalan alacaklar da terekelcrde yer almaktadır. Bunların dıında gayrimüslim bir tereke sahibinin isimleri belirıil ıncıncsine rağmen sahip olduğu 24 kitap bu kişinin okumaya meraklı birisi olduğunu göstermektedir”. Toplam tereke miktarları da gayrimüslimlerin ekonomik durumları hakk ında fikir vermesi aı;ısından önemlidir. Bunlardan bir kaçının adı, tespit ediletıildiği kadarıyla meslekleri ve t oplam tereke m iktarı şöyledir: Defler ve Hüküm No. Tereke Sahibi işi Tereke Miktarı 5(ı7/8i.J, lJI Aci Manok Kasapbaşı 54570 56 7 /24 7 Aci Markos Tüccar 2258 5(ı7/26 1 Karabet iplikçi 7243 56 7 /336 Mimaroğlu l’vlanok 30970 561.)/ ı 5(ı Avakoğlu Aci Hayrabet Bezzaz 268 18 5(ıl)/ ı !)8 Gemicioğlu Serkiz Eskici 48 1 52 571/148 Tosunoğlu Anin B oyacı l 07060 572/ 1 5 Art in Boyacı 1 42% 574/43 İsayıoğlu Mardir Kuyumcu 1 6246.5 G örüldüğü üzere farklı işlerle uğraşmalarına rağmen gayrimüslim erkeklerin ıcrckelerinin 2258 kuruşla l 07060 kuruş arasında değiştiği görülmektedir. Bu onların t icari etkinlikleriyle alakalı olsa gerektir. B ilindiği üzere 1 838″i takiben yapılan bir d izi t icari sözle şmenin sonucunda gayrimüslimkrin Avrupa ile ticari i li şk ilerini geliştirmeleri ve onların h imayes inde beratlı ıüccar durumuna gelerek Avrupalılara sağlanan her türlü muafiyeı ve vergi indiriminden faydalanmaları zenginleşmelerini sağlamış ve bu sayede onlar ı icari potans iyele sahip şehirlerde yoğunlaşmışlardır”‘. Ancak yukarıda 7.ikreıtiğimiz kiş ilerin bu şekilde t icaret yaptıklarına dair herhangi bir kayıt .Ö7. konusu değildir. Ama terekelere göre hemen hepsinin özellikle tereke miktarı yüksek olanların t icaretle uğraştığı aşikardır. Çünkü terekelerinde kendi iiıcl qyaları d ışında muhtelif kumaş c insleri ve elbise türlerine tesadüf edil- ” J’vkse la Boyacı /\rıiıı” iıı lerekcsiııde boyacı aletleriyle. boyama içiıı ):!Crckeıı ııwlııe lif boyı kıııııııaddı:si ve boyaıııııı kumaşlar küll iyetli yer ıuııııakradır. hk:. ı\ .·.s .. 5 7.:’/ 15. ,q· s. ‘i 7()/ J J 7. Bu koııuda /Jk:. Mübahat S. K üıükoğlu. ·Tanziıııat Devriııde Y abaııcılarııı İkti sadi Fa;ıl ı yeı lı: rı'”. /_’ili Y!l111du Fa11:i11wı. ( Yay. Haz. H akkı Dursuıı Yıldızı. Ankara 1992. s. 91- J .”l.2. \)eriyye Sicillerine Göre XIX. Yiizyıl Orraları11a Doğru Gayri1111 isli111/er ‘ı7

.S . . ‘i(ı8/2 l 4. ;ıyıı ı yer. >